Resmi İstatistik Programı

1. Kapsam

Çevre istatistikleri; su, atıksu, katı atık, hava emisyonu, hava kalitesi, biyoçeşitlilik, çevresel harcama, çevresel istihdam, iklim istatistikleri, toprak kirliliği istatistikleri, deniz kirliliği istatistikleri, gürültü istatistikleri ile sürdürülebilir kalkınma göstergelerini kapsamaktadır.

Su istatistikleri, nehir ve göllerde yapılan su kalitesi ölçümleri, su rezervi tahminleri, su temini, arıtımı ve su kullanımı ile ilgili istatistiki verileri kapsamaktadır.

Atıksu istatistikleri, yaratılan atıksuyun alıcı ortamlara boşaltılması ve arıtımı ile ilgili istatistiklerdir.

Katı atık istatistikleri, yaratılan, toplanan, bertaraf edilen ya da yeniden kullanılan/geri kazanılan, tehlikeli ya da tehlikesiz her türlü katı atıklar, atık ticareti ve atıkların fiziksel kompozisyonu ile ilgili verileri içermektedir.

Hava emisyon istatistikleri, İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi kapsamında, sözleşmeye taraf olan ülkelerin Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Sekreteryasına bildirmek zorunda olduğu, sera gazı salınımlarını içermektedir. Bu kapsamda öncelikle yakıtların yanması, endüstriyel prosesler, çözücü kullanımı, tarımsal faaliyetler ve katı atık bertaraf sahalarından kaynaklanan CO2, CH4, N2O, CO, NMVOC, NOX ve SO2 emisyonları ile HFCs, SF6 emisyonları ele alınmaktadır. Bunun yanısıra seragazları dışındaki gaz emisyonları da kapsanmaktadır.

Hava kalitesi istatistikleri; ülke genelinde il merkezleri ile bazı ilçe merkezlerinde gerçekleştirilen hava kalitesi ölçümlerini içermektedir.

Çevresel harcama istatistikleri, tüm sektörlerin çevre koruma faaliyetleri ile ilgili yapmış olduğu cari ve yatırım harcamalarını, çevre koruma amaçlı teşvikleri ve çevresel vergiler ile gelirleri kapsamaktadır.

Çevresel istihdam istatistikleri, çevresel faaliyetlerde istihdam edilen personelin sayı ve niteliği ile ilgili istatistikleri kapsamaktadır.

Biyolojik çeşitlilik (biyoçeşitlilik) istatistikleri, canlıların farklılığını ve değişkenliğini, içinde bulundukları karmaşık ekolojik yapılarla, birbirleriyle ve çevreleriyle karşılıklı etkileşimlerini ifade etmektedir. Biyolojik çeşitlilik; gen, tür ve ekosistem konusundaki istatistikleri içermektedir.

İklim istatistikleri, Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğünce (DMİ) kurulmuş olan meteoroloji istasyonlarından (büyük klima, küçük klima, sinoptik, radisonde, otomatik hava gözlem sistemi (AWOS), radar görüntüleri ve ozon gözlemleri vb.) gözlem ve ölçümler sonucunda elde edilen verileri içermektedir.

Deniz kirliliği istatistikleri kapsamında ülkemizin taraf olduğu Barselona ve Bükreş sözleşmeleri ve ekleri olan protokoller kapsamında her yıl düzenli olarak ülkemiz kıyılarında (Akdeniz, Ege ve Karadeniz) uluslararası platformda bilimsel bazda belirlenen kapsamda ölçüm ve izleme projeleri ÇOB tarafından yaptırılmaktadır.

Toprak kirliliği istatistikleri ülke genelinde gerçekleştirilen toprak kalitesi ölçümlerini içermektedir.

Gürültü istatistikleri kapsamında karayolları, demiryolları, havaalanları, endüstri tesislerinden kaynaklanan çevresel gürültü göstergeleri kapsanmaktadır. Çevresel gürültü göstergeleri gürültü haritaları yapılarak belirlenecektir.

Sürdürülebilir kalkınma göstergeleri, sürdürülebilirlik konusunda ne kadar ilerleme kaydedildiğini, hedeflere ne ölçüde ulaşıldığını ölçmeye yarayan göstergelerdir.

2. Mevcut Durum

Su kalitesi istatistikleri konusunda, halen Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü (DSİ) ile Elektrik İşleri Etüt İdaresi Genel Müdürlüğü (EİE) tarafından 25 havzada nehir ve göl suyu kalitesi izleme çalışmaları yürütülmektedir. Genel su kalitesini izleyebilmek amacıyla, EİE yaklaşık 140 istasyonda 20 parametre için, DSİ ise 1.150 istasyonda yılda 4 kez, yeraltı suyunda yılda iki kez 35 parametre için ölçüm yapmaktadır. DSİ ayrıca içme suyunda yılda 6 kez ilave olarak ağır metaller ve mikrobiyolojik parametreleri ölçmektedir. Su rezervi tahminleri de DSİ ve EİE tarafından yapılmaktadır. Bu amaçla, EİE yaklaşık 300 akım gözlem istasyonunda debi, göl seviyesi, kar kalınlığı ve karın su eşdeğeri ölçümlerini gerçekleştirmektedir. EİE, göl seviyesi ölçümlerini 13 büyük gölde 24 saat sürekli izlemekte, diğer küçük göllerde aylık olarak takip etmektedir. Kar kalınlığı ve karın su eşdeğeri ölçümleri EİE tarafından Ocak-Mayıs döneminde aylık olarak, DSİ tarafından ise ayda iki kez yapılmaktadır.

Su kalitesi ve su rezervi tahmini konusunda çalışmakta olan DSİ ve EİE tarafından ölçülen parametreler ve ölçüm yöntemleri birbiri ile uyumlu olmakla beraber, ölçüm sıklığı, dönemi ve istasyonun bulunduğu yerler farklılık göstermekte ve veriler farklı ortamlarda tutulmaktadır.

Su kaynakları istatistikleri kapsamında 25 havza için Akarsu Gözlem İstasyonlarının günlük ve aylık ortalama akım verileri elektronik ortamda mevcut olup Su Akımları Yıllığı olarak kitap olarak da kullanıcılara sunulmaktadır. DSİ bünyesinde üretilen tüm veriler, Su Veritabanında toplanarak bu verilere hızlı erişim sağlanacaktır.

Su, atıksu, katı atık istatistikleri TÜİK Başkanlığı tarafından belediyelerden, imalat sanayi işyerleri ile termik santral ve organize sanayi bölgelerinden anket yoluyla derlenmekte olup, mevcut veriler tanım ve sınıflamalar açısından OECD ve AB ile tam uyumludur.

Su temini, atıksu, belediye katı atıkları ile sanayi katı atıkları verileri, İBBS Düzey 3’e göre üretilmektedir. Sanayi katı atıkları ve diğer katı atıklar ile ilgili veriler, NACE Rev.1.1 ve Atık Sınıflaması kullanılarak, atık ticareti ile ilgili veriler ise ayrıca GTİP sınıflaması da kullanılarak Türkiye ölçeğinde üretilmektedir.

Ulusal Seragazı Emisyon envanteri çalışmaları kapsamında Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC) Rehberinde önerilen yaklaşımlar kullanılarak enerji, endüstriyel prosesler, tarımsal faaliyetler ve katı atıklardan kaynaklanan emisyonlar ile yutak alanlarda karbon giderimi, Türkiye ölçeğinde yıllık olarak hesaplanmaktadır. Enerji kaynaklı emisyonlar, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının enerji-denge tabloları kullanılarak hesaplanmaktadır. Elektrik üretiminden kaynaklanan emisyonlar ise tüm santralların yakıt özellikleri esas alınarak Elektrik Üretim Anonim Şirketi (EÜAŞ) tarafından hesaplanmakta ve TÜİK Başkanlığına aktarılmaktadır. Arazi kullanım değişikliği ve ormancılık başlığı altında karbon giderimi, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı ile Çevre ve Orman Bakanlığı tarafından gerçekleştirilmektedir. Elektrik üretimi dışındaki diğer sektörlerdeki yakıtların yanmasından kaynaklanan emisyonlar, kömür madenciliği, endüstriyel prosesler, tarımsal faaliyetler ve katı atıklardan kaynaklanan emisyonlar TÜİK Başkanlığı tarafından hesaplanmaktadır. Türkiye ölçeğinde oluşturulan emisyon envanteri TÜİK Başkanlığı bünyesinde birleştirildikten sonra kullanıma sunulmaktadır.

Hava emisyonları, IPCC Rehberinde önerilen yöntemlerle hesaplandığından OECD, AB ve sözleşmeye taraf ülkelerin hesaplama yöntemi ile uyumludur.

Hava kalitesi istatistikleri kapsamında Sağlık Bakanlığı tarafından Türkiye genelinde ölçülen kükürtdioksit ve partiküler madde konsantrasyonları TÜİK Başkanlığı tarafından değerlendirilerek, haber bülteni şeklinde yayımlanmaktadır. Hava kalitesi ölçümleri Türk Standartları Enstitüsü (TSE) standartlarına uygun olarak yapılmaktadır.

Çevresel harcamalar, merkezi kamu kuruluşları, yerel yönetimler ve sanayi kuruluşlarından (imalat sanayi işyerleri, termik santraller ve organize sanayi bölgeleri) ve merkezi kamu kuruluşlarının çevresel istihdam verileri TÜİK Başkanlığı tarafından yıllık olarak derlenmektedir. Bu veriler uluslararası sınıflamalara uyumludur.

Çevresel istihdam ve harcama istatistiklerinde, BM Avrupa Ekonomik Komisyonu ve EUROSTAT tarafından hazırlanan Çevre Koruma Faaliyetleri Sınıflaması (Classification of Environmetal Protection Activities-CEPA) kullanılarak yerel yönetimler için İBBS Düzey 3, merkezi kamu kuruluşları ve diğer sektörler için Türkiye ölçeğinde üretilmektedir.

Su temini, atıksu, belediye ve sanayi katı atıkları, hava kalitesi, sera gazı emisyonları, çevresel istihdam ve harcama istatistikleri ile sürdürülebilir kalkınma göstergeleri halen yıllık olarak TÜİK internet sayfası üzerinden kullanıcılara sunulmaktadır.

İklim istatistikleri, DMİ Genel Müdürlüğünce ölçüm istasyonu olan yerleşim yerleri düzeyinde üretilmektedir. Üretilen veriler DMİ bilgi bankasında saklanmakta olup, talep edilmesi halinde kullanıcılara sunulmaktadır.

Denizlerdeki (Akdeniz ve Ege) kirlilik ölçüm ve izleme sonuçları ve bu kapsamda üretilen ham veriler her yıl düzenli olarak Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) ile Akdeniz Eylem Planı (MAP) MED-POL sekreteryasına ÇOB tarafından gönderilmekte, burada veri üreticisi ile birlikte yapılan bir kontrol sürecinden geçerek doğrulandıktan ve güvenilirliği sağlandıktan sonra veritabanına işlenerek kullanıma açılmaktadır.

Toprak kirliliği istatistiklerine esas olacak veriler, ÇOB tarafından çevre durum raporları kapsamında il müdürlükleri vasıtasıyla kısmen derlenmektedir. Ancak yeterli bilgi ve veriye henüz ulaşılamamaktadır.

Çevresel gürültü konusunda denetim ve idari yaptırım yetkisi ÇOB’un merkez ve taşra (İl Çevre ve Orman Müdürlüklerinin) teşkilatınındır. Gürültü kaynaklarından oluşan gürültünün belirlenmesine yönelik bazı veriler ilgili kurum ve kuruluşlarda mevcuttur. Ancak, mevcut verilerin yeterli olup olmadığına ilişkin çalışmalar yapılacaktır. Gürültü haritaları henüz gürültü kaynakları ve yerleşim alanları için hazırlanmamıştır.

3. Yapılacak Yeni Çalışmalar

DSİ bünyesinde üretilen tüm veriler Su Veritabanında toplanarak, bu verilere hızlı erişim sağlanacaktır.

Yerel yönetimlerin su, atıksu, katı atık hizmetleri, çevresel istihdam ve harcama ile ilgili istatistiklerinin üretilmesi, İçişleri Bakanlığı MİGM tarafından yürütülen Yerelbilgi Veritabanı aracılığıyla gerçekleştirilecektir. Tüm mikro bilgiler Yerelbilgi Veritabanı üzerinden, üretilen özet istatistikler ise TÜİK Başkanlığı tarafından 2009 yılından itibaren kullanıcılara sunulacaktır. Evsel atıksu arıtma tesislerinden kaynaklanan arıtma çamuru ile ilgili verilerin kalitesinin iyileştirilmesine yönelik çalışmalar 2009 yılında tamamlanacaktır.

Madencilik sektörü su, atıksu ve katı atık verilerinin derlenmesi ile ilgili metodolojik çalışmalar TÜİK Başkanlığı tarafından ele alınacak ve veriler 2010 yılından itibaren derlenmeye başlanacaktır. Sanayi kuruluşlarına ait atık bertaraf ve geri kazanım tesisleri ile ilgili istatistikler ise 2009 yılında kapsama dahil edilecektir. Ayrıca, tehlikeli atıklarla ilgili veriler Çevre ve Orman Bakanlığı tarafından internet üzerinden derlenecek ve TÜİK Başkanlığı tarafından değerlendirildikten sonra 2009 yılından itibaren kullanıcıya sunulacaktır.

Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliğinde kapsanan büyük miktarda atık yaratan hastanelerden 2009 yılından itibaren tıbbi atık verisi derlenecektir. Tarımsal atıklarla ilgili metodolojik çalışmalar tamamlanarak, 2011 yılından itibaren TÜİK Başkanlığı tarafından veriler derlenmeye başlanacaktır. Ambalaj atıkları 2008 yılından itibaren, inşaat ve yıkıntı atıkları ile diğer atıkların (atık madeni yağlar, pil, akü, hurda araç vb.) verileri 2010 yılından itibaren ÇOB tarafından İnternet üzerinden derlenerek Türkiye ölçeğinde kullanıcılara sunulacaktır. Atık ticareti ile ilgili veriler ise ÇOB tarafından Dış Ticaret Müsteşarlığı (DTM) ve Gümrük Müsteşarlığı ile işbirliği içinde 2008 yılından itibaren derlenecektir.

ÇOB 2005 yılından itibaren başlattığı hava kalitesi ölçümlerini Türkiye geneline yaygınlaştırarak hava kalitesi ölçümlerini tamamen Bakanlık bünyesinde toplayacaktır. Ancak geçiş döneminde, ÇOB ölçüm ağını tamamlayana kadar, SB’nin ölçümleri de devam edecektir. ÇOB saatlik ve günlük ölçüm sonuçlarını Bakanlık web sitesi üzerinden kamuoyuna duyururken, özet istatistiki bilgiler TÜİK Başkanlığı tarafından yayımlanacaktır.
Sera gazı emisyon hesaplamalarının detaylandırılabilmesi için Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC) Rehber Dokümanında önerilen 2. ve 3. yaklaşımların kullanılmasına yönelik çalışmalar 2007 yılından itibaren TÜİK Başkanlığı tarafından başlatılacaktır.

Madencilik sektörü çevresel harcama verileri ile kamu kuruluşlarının çevresel transfer harcamaları ve teşvikleri ile ilgili veriler TÜİK Başkanlığı tarafından 2010 yılına kadar üretilecektir.

Çevre istatistikleri kapsamında derlenen hava, su, atıksu, katı atık ve çevresel harcamalara ilişkin veriler, aynı coğrafik tabanda ilişkilendirilerek ortak bir platform üzerinden, 2009 yılından itibaren kullanıcılara sunulacaktır.

Biyolojik çeşitlilik istatistikleri konusunda, KTB, TKB ve üniversitelerde yapılan araştırmalar, ÇOB sorumluluğunda merkezi bir veritabanına aktarılarak, İnternet üzerinden kullanıma açılacaktır.

Deniz kirliliği istatistikleri kapsamında ÇOB tarafından uluslararası bilimsel değişiklikler ve gelişmeler ışığında çalışma güncellenmektedir.

Toprak kirliliği kapsamındaki istatistikler ÇOB tarafından 2011 yılından itibaren derlenecektir.

7 Mart 2008 tarihli Resmi Gazetede yayımlanarak yürülüğe giren Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi yönetmeliği çerçevesinde gürültü haritalarının hazırlanmasına yönelik ilk veriler 2011 yılına kadar Çevre ve Orman Bakanlığı tarafından toplanacaktır.

Sürdürülebilir Kalkınma Göstergeleri ile ilgili çalışmalara, TÜİK Başkanlığı tarafından ÇOB, TKB, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı ve diğer ilgili kuruluşların idari kayıtlarından derlenen verilerle kapsamı genişletilerek devam edilecektir.

Önemli Uyarı