Tanım ve Kavramlar

Hanehalkı ile ilgili tanımlar

Hanehalkı: Aralarında akrabalık bağı bulunsun veya bulunmasın aynı konutta veya aynı konutun bir bölümünde yaşayan, temel ihtiyaçlarını birlikte karşılayan, hanehalkı hizmet ve yönetimine iştirak eden bir veya birden fazla kişiden oluşan topluluktur.   

Hanehalkı ferdi: Hanehalkını meydana getiren topluluğun her bir üyesidir. Bununla birlikte askerde, hapiste olanlar ve huzurevlerinde kalan yaşlılar ve üniversite yurdunda kalan öğrenciler, hanede kalış süresi ne olursa olsun misafirler ve hanehalkından evlenme, askere gitme, çalışmaya gitme gibi sebeplerle kesin olarak ayrılanlar hanehalkı ferdi olarak kapsanmamaktadır.

Hanehalkı sorumlusu: Hanehalkının kazanç ve masraflarından sorumlu olan, kısaca hanehalkını bilfiil yöneten kişidir. Burada ölçü yalnız gelir getirmek değil, hanehalkı adına hukuki, sosyal ve iktisadi tasarrufta bulunabilmektir. Hanede hiç değilse bir noktada diğer fertlerden daha üstün ve aktif bir rol oynayan fert, hanehalkı sorumlusu olarak tanımlanmıştır.

Referans fert: Hanede en yüksek gelir elde eden fert, referans fert olarak tanımlanmıştır.

Harcama ile ilgili tanımlar

Tüketim: Mal ve hizmetlerin insan ihtiyaçlarını ve arzularını karşılamak üzere kullanılmasıdır.

Harcama: Bir mal veya hizmet satın almak için yapılan parasal ödeme veya fedakarlıkların tümüdür.

Satın alış: Herhangi bir mal ya da hizmete belli bir ücret ödeyerek sahip olmaktır.

Hanehalkı tüketim harcaması: Hanehalklarının tüketim amacıyla yapmış oldukları ve aşağıdaki bileşenlerden oluşan aylık ortalama harcama değerleridir:

i . Satın alış: Hanehalkının kendi tüketim ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla satın aldığı mal ve hizmetlerin değeri kapsanmıştır.

ii . Kendi üretiminden tüketim: Hanelerin kendi üretimleri sonucu elde ettikleri maddeleri, ya ürettikleri gibi ya da işleyerek tüketmeleridir. Örneğin; hanehalkının kendi ürettiği sütün ya süt olarak ya da peynir yapılarak tüketilmesi gibi.

iii . Ayni gelirlerden tüketim: Hanede iktisaden faal olan fertlerin çalıştıkları işyerinde üretilen ya da satışa sunulan mal ve hizmetlerden hanede tüketilenler, ayni gelirlerden tüketim olarak alınmıştır. Örneğin; ücretli olarak çalışan bir ferde işyerince verilen yiyecek, giyecek vb. yardımlar, ücretlinin elde ettiği ayni gelirden tüketim olarak; işveren ya da kendi hesabına çalışan bir ferdin de kendisine ait işyerinde ürettiği ya da sattığı ürünlerden hanesine tüketmek üzere getirdikleri ayni gelirden tüketim olarak değerlendirilmiştir.

iv . Hanehalkının özel kişi veya kuruluşlara vermek üzere hediye veya yardım şeklinde satın aldığı mal veya hizmetler: Hanehalkı fertleri tarafından anket ayı süresince, özel kişi veya kuruluşlara verilmek üzere (hediye etmek veya yardımda bulunmak amacıyla) satın alınan mal ve hizmetlerin değeri kapsanmıştır.

v . İzafi kira: Konuta mülkiyet şekli ev sahibi, lojman ve diğer (babasına, akrabasına vb. kişilere ait yerlerde ikamet edip hiç bir şekilde ücret ödemeden ya da çok düşük değerde kira ödeyenler) şekilde olan hanehalkının ikamet ettiği konutun kira değeri izafi kira olarak değerlendirilmiştir. İzafi kira, tüketim harcaması içinde kapsanmaktadır. İzafi kira değeri, benzer özelliklere sahip olan, aynı semtte ve yerleşim yerinde kira ile oturulan konutun kira değeri emsal alınarak saptanmıştır.

Hanehalkı fertlerinin işyeri amaçlı harcamaları ile tüketim dışı ve yatırım amaçlı harcamaları (gayrimenkul satın alışı vb.) ise kapsam dışıdır.

Tüketim harcaması türleri:

01. Gıda ve alkolsüz içecekler: Pirinç, ekmek, makarna, bisküvi, kraker, börek vb. fırın ürünleri, un, et ve et ürünleri, balık ve deniz ürünleri, süt, yoğurt, peynir, diğer süt ürünleri, yumurta, tereyağı, katı ve sıvı yağlar, zeytin, meyveler, sebzeler, şeker, reçel, bal, çikolata ve şekerlemeler, dondurma, tuz, baharatlar, sirke, kahve, çay ve kakao, maden suları, su, meyve ve sebze suları ve diğer alkolsüz içecek harcamalarını kapsamaktadır.

02. Alkollü içecekler, sigara ve tütün: İçkiler, likörler, şarap, bira, sigara, puro, tütün harcamalarını kapsamaktadır.

03.Giyim ve ayakkabı: Kumaşlar, her türlü erkek, kadın, çocuk ve bebek giyimi, giysi materyalleri ve aksesuarları, kuru temizleme, giysi onarımı, dikişi ve kiralanması, erkek, kadın, çocuk ve bebek ayakkabısı, ayakkabı tamiri ve kiralanması ile ilgili harcamaları kapsamaktadır.

04. Konut, su, elektrik, gaz ve diğer yakıtlar: Gerçek kira ücreti, izafi kira ücreti (ev sahibi olanlar ve ücretsiz olarak oturanlar için belirlenen), konutun bakım ve onarımına ilişkin hizmetler ve buna ilişkin olarak kullanılan materyaller (badana, boya, yer döşemeleri, pencere, kapı, banyo ve tuvalet techizatı, sıhhı tesisat, elektrik tesisatı vb.), çöp toplama ve kanalizasyon hizmetleri, konutla ilgili diğer hizmetler, şebeke suyu, elektrik, gaz, sıvı ve katı yakıtlarla ilgili harcamaları kapsamaktadır. 

05. Mobilya, ev aletleri ve ev bakım hizmetleri: Mobilya, halı ve diğer yer döşemeleri, mobilya ve ev döşemelerinin onarımı, ev içi tekstil ürünleri, buzdolabı, dondurucu, çamaşır ve bulaşık makinesi, fırın, ısıtıcı, klima, dikiş makinası, elektrikli küçük ev aletleri, cam ve kristal eşyalar ile çatal, bıçak ve sofra takımları vb. mutfak eşyaları, ev gereçlerinin onarımı, deterjan vb. ev temizlik ürünleri, gündelikçi, aşçı, vb. konut ve hanehalkıyla ilgili hizmetlere ilişkin harcamaları kapsamaktadır. 

06.Sağlık: İlaçlar, sağlık ürünleri, tedavi edici alet ve malzemeler (gözlük, lens, boyunluk, işitme cihazı, yürüteç vb.), sağlıkla ilgili aletler (tansiyon aleti, şeker ölçme aleti vb.) hastane ve hastane dışı tıbbi hizmetler (doktor muayene ücreti, dişçilik hizmetleri, röntgen, ultrason, tomografi, tahlil vb., hastane yatak, ameliyat, doğum, fizik tedavi, ambulans vb. ile ilgili harcamaları kapsamaktadır. 

07.Ulaştırma: Ulaşım aracı satın alınması (birinci ve ikinci el), motosikletler, bisikletler, yedek parça ve aksesuarlar, yakıt ve yağlar, bakım ve tamirler, yolcu taşımacılığı (demiryolu, karayolu, havayolu, deniz ve su yoluyla), ulaşım araçlarının tamiratı, diğer taşıma (nakliye, kargo vb. ulaşım) hizmetleri ile ilgili harcamaları kapsamaktadır. 

08.Haberleşme: Posta hizmetleri, telefon ve telefaks ekipmanları ve onarımı, telefon ve telefaks hizmetleri (telefon görüşme ücreti, telefon kart ücreti, faks çekme ücreti vb.) ile ilgili harcamaları kapsamaktadır.

09.Eğlence ve kültür: Televizyon, DVD, VCD Player, ev sineması sistemi, çanak anten, televizyon anteni, radyo, müzik setleri, video, kaset çalar, CD çalar, kamera, fotoğraf makinesi vb. aletler, bilgisayar, fotokopi makinesi vb. veri işlem ekipmanı, optik aletler, müzik aletleri, oyuncaklar, hobi, spor, av ve kamp malzemeleri, bahçe, bitki ve evcil hayvanlara yönelik ürünler, sinema, tiyatro ve konser, müze, spor müsabakalarına, hayvanat bahçelerine giriş ücretleri, şans oyunları, kitap, gazete ve dergiler, kırtasiye materyalleri (kalem, defter, sulu boya, vb.), paket ve yurtdışı turlar ile ilgili olarak yapılan harcamaları kapsamaktadır.

10.Eğitim hizmetleri: Eğitim hizmetleri (okul öncesi, ilköğretim, ortaöğretim, ortaöğretim sonrası ve üniversite öncesi eğitim, diğer eğitimler), düzeyi belirlenemeyen eğitim programları (bilgisayar, kursu, yabancı dil kursu, müzik ve resim kursu vb.), sınav form ücreti ve özel ders ücreti ile ilgili harcamaları kapsamaktadır.

11.Lokanta ve oteller: Restoran, lokanta, pastane, kafe ve barlarda yenilen yemek ve içecekler, otel, motel, pansiyon, tatil köyleri, yurt ve misafirhaneler ile ilgili olarak yapılan harcamaları kapsamaktadır.

12.Çeşitli mal ve hizmetler: Kişisel bakım (saç kesimi, saç boyama, cilt bakımı vb. kuaför hizmetleri, sauna ve hamam harcamaları), kişisel bakım için kullanılan elektrikli aletler (traş makineleri, saç kurutma makinesi, zayıflama aletleri, vb.), kişisel bakımda kullanılan diğer alet, ürün ve eşyalar (sabun, parfüm, tarak, tuvalet kağıdı, şampuan, pamuk, makyaj malzemeleri, diş macunu, deodorant, krem, bebek bakım ürünleri, vb.), mücevherler, saatler, seyahat eşyaları (valiz, vb.), kişisel aksesuarlar (çanta, cüzdan, şemsiye, çakmak, pipo, vb.), bebek için gerekli araçlar (anakucağı, bebek koltuğu, vb.) kişisel aksesuarların tamir ve bakımı, sosyal hizmetler (huzurevleri, kreşler, vb.), sigortalar (konut, sağlık, ulaştırma, diğer), mali hizmetler ile ilgili olarak yapılan harcamaları (ehliyet alım masrafları, noter ücreti, avukatlık ücreti, emlakçı ücreti, cenaze masrafları, vestiyer ücreti vb.) kapsamaktadır.

İstihdam ile ilgili tanımlar

İktisaden faal olan fertler: Herhangi bir işte iktisadi faaliyet gösteren (ekonomik mal ve hizmetlerin üretimi için çaba gösteren) veya bir iş ile ilgisi halen devam eden 15 ve daha yukarı yaştaki hanehalkı fertleridir. Anket ayı içinde aşağıda belirtilen gruplardan birine giren her fert çalışan yani iktisaden faal fert olarak sayılmıştır. İktisaden faal olan fertleri işbaşında olanlar ve işbaşında olmayanlar şeklinde ayırmak mümkündür.

İşbaşında olanlar: Ücretli veya maaşlı, yevmiyeli, işveren, kendi hesabına ya da ücretsiz aile işçisi olarak anket ayı içinde en az bir saat bile olsa bir iktisadi faaliyette bulunan kişilerdir.
İşbaşında olmayanlar: İşi olanlardan anket ayı içinde çeşitli nedenlerle işbaşında olmayan; ancak işi ile bağlantısı (ilişkisi) devam eden kişilerdir. İşle ilgisi devam edip, hastalık, grev, karantina, yıllık izin gibi nedenlerle bilfiil işbaşında olmayan fertlerdir.

Ayrıca, kendi hesabına ve işveren olan çiftçiler, kış aylarında tarımsal faaliyette bulunmasalar bile, işle bağlantıları olması nedeniyle, iş başında olmayanlar olarak kapsanmış ve istihdama dahil edilmiştir. Anket ayında bir saat bile çalışmayan ücretsiz aile işçileri, çalışan fert olarak kabul edilmediklerinden iktisaden faal olarak da kabul edilmemiştir.

Gelir getiren fert: Nakdi ya da ayni şekilde faaliyet veya faaliyet dışı herhangi bir geliri olan fertler ile ücretsiz aile işçilerini kapsamaktadır. 

İşteki durum

Düzenli ücretli: İşveren ile aralarında mevcut olan yazılı veya sözlü çalışma sözleşmesine göre; işletmenin satış veya karından tamamen bağımsız olarak belirlenen bir temel ücret karşılığında çalışanlardır.

Yevmiyeli: Bir işverene bağlı olarak düzenli ve sürekli olmadan işine göre mevsimlik ya da geçici olarak, ya da iş buldukça çalışanlardır.

İşveren: Kendi işyerinde en az bir ücretli ya da yevmiyeli eleman çalıştıran kişidir.

Kendi hesabına: İşinde, tarlasında, bağında, bahçesinde, dükkanında, yazıhanesinde, imalathanesinde, tamirhanesinde vb. yerlerde tek başına veya ücretsiz aile fertleri ile birlikte (yanında ücretli veya yevmiyeli kişi çalıştırmaksızın) ayni(mal)  ya da nakdi(para) olarak gelir elde etmek için çalışanlardır.

Ücretsiz aile işçisi: Aynı hanede yaşayan birisi tarafından işletilen (sahip olunan) ve piyasaya yönelik faaliyet gösteren işletmelerde çalışan, işletmenin ortağı konumunda olmayan ve bu faaliyetleri karşılığına ücret şeklinde bir gelir elde etmeyen kişilerdir.

Gelir tanımları

Gelir, bir milli ekonomide belirli bir dönemde genellikle bir yılda yeniden yaratılan mal ve hizmet değerlerinin toplamıdır. Buna milli gelir veya toplam hasıla denir. Hanehalkı ya da fert açısından gelir, üretime yapılan katkı karşılığında belirli bir sürede elde edilen değerlerin toplamı olarak tanımlanabilir. Hanehalkı geliri, emek karşılığı alınan ücret ve maaşlar şeklinde, toprak kirası (rant), sermaye geliri (faiz) veya teşebbüs geliri (kar) şeklinde olabilir.

Kişisel kullanılabilir gelir: Üretim faktörlerine yapılan gerçek ödemeler (ücret, faiz, kar, kira) ile kamu ve özel teşebbüslerden ve dış alemden kişilere yapılan tek taraflı transferlerden (dağıtılmayan şirket karları bu ödemeler dışındadır), dolaysız vergiler ve hanehalkının devlete yaptığı tek taraflı transferler (SGK kesintisi vb.) düşüldükten sonra kalan değer kişisel kullanılabilir gelir olarak tanımlanmıştır.

Hanehalkı kullanılabilir geliri: Hanehalkı fertlerinden gelir getirenlerin çalıştıkları işlerden kazandıkları gelir, sermaye ve mülk (ücret, kâr, faiz, kira) geliri ile emekli maaşı, dul-yetim aylıkları ve yaşlılara yapılan ödemeler, karşılıksız burs vb. transfer gelirleri gibi parasal gelirleri ve ayni gelirlerin toplamı kişisel kullanılabilir gelir kapsamı içinde yer almaktadır. Hanede yer alan her bir ferdin kişisel yıllık kullanılabilir gelirinin toplamından hanehalkı kullanılabilir gelirine ulaşılmıştır.

Nakdi gelir: Ekonomik değerlerin Türk Lirası veya yabancı para cinsinden hanehalkı ferdinin eline geçmesi, banka hesabına aktarılması veya tahakkuk etmesi şeklinde elde edilen nakdi değerler olarak tanımlanmaktadır. Yabancı parayla alınan gelirler, borsa rayici üzerinden tespit edilen kur ile Türk Lirasına çevrilmiştir.

Ayni gelir: Fertlerin gerek iktisadi faaliyetleri sonucu gerekse faaliyet dışı elde ettikleri ekonomik değerlerin, mal veya hizmet olarak hanehalkı fertlerinin eline geçmesidir.

Hanehalkı kullanılabilir gelirine göre sıralı yüzde 20’lik gruplar: Anket kapsamında görüşme yapılan tüm hanelerin, son bir yılda elde ettiği toplam kullanılabilir hanehalkı gelirleri; uygulamanın aylık gerçekleşmesi ve yıllık gelir için değişen son bir yıllık gelirlerin sorgulanması nedeniyle, tüm gelirlerin karşılaştırılabilir olması amacıyla indekslenerek yıl sonuna (Aralık ayına) çekilmiş ve hanehalkı gelirleri küçükten büyüğe doğru sıralanarak, hanehalkları sayıları 5 eşit parçaya bölünmek suretiyle yüzde 20’lik gruplar oluşturulmuştur.

Hanehalkı tüketim harcamasına göre sıralı yüzde 20’lik gruplar: Hanelerin aylık tüketim harcama değerleri, ay içerisinde küçükten büyüğe doğru sıralandıktan sonra haneler 5 eşit parçaya bölünerek aylık yüzde yüzde 20’lik gruplar oluşturulmuş ve her bir grubun harcamadan aldığı pay hesaplanmıştır.  Yüzde 20'lik gruplar kent ve kır için ayrı ayrı oluşturulduğundan, kent değerleri ve kır değerlerinin toplamı alınarak Türkiye değerlerine ulaşılamaz. Çünkü her yerleşim düzeyi bağımsız ele alınarak sıralanmakta ve yüzde 20’lik hanehalkı grupları oluşturularak bu gruplar içerisindeki alt özellikler ayrı ayrı hesaplanmaktadır.
Yukarı